Volgens een bericht in de ‘’Reischspost’’ heeft de christelijk-sociale onderstaatssecretaris dr. Rasch op grond van de belastingstatistieken vastgesteld, dat op het oogenblik in de hoofdstad ongeveer 8000 multi-millionnairs leven, waarvan….. 7200 Joden!

Op 20 oktober 1920 bracht de Limburger Koerier het opvallende nieuws uit Wenen dat meer dan 90% van de multimiljonairs van de Oostenrijkse hoofdstad Joods was. Volgens de auteur van het artikel was dit geen toeval. In Wenen werden Joodse handelaars, smokkelaars en woekeraars als ‘volkszuigers’ beschouwd, waardoor de auteur Joden onlosmakelijk verbond met geld en rijkdom, ten koste van anderen.

Deze beschuldiging aan het adres van Joden in hun streven naar financieel gewin is slechts een van de vele voorbeelden van krantenartikelen uit het verleden waarin een negatieve associatie werd gelegd tussen Joden en geld. In de 17e, 18e en 19e eeuw zijn er voldoende vergelijkbare voorbeelden te vinden. Deze associatie heeft vandaag de dag nog steeds impact op het nationale denken, zoals blijkt uit recente berichtgeving over figuren als Soros en de familie Rothschild op sociale media. Op platforms als X, Facebook en Instagram wordt dagelijks beweerd dat deze Joodse families hun rijkdom op oneerlijke wijze hebben vergaard en dat ze alleen maar hebzuchtig zijn naar meer. Het stereotype dat Joden en geld onafscheidelijk met elkaar verbonden zijn, heeft dus een lange geschiedenis die tot op de dag van vandaag voortleeft in de hoofden van mensen. Maar waar komt dit idee eigenlijk vandaan?

Lees hier verder.

Bron: CIDI

Zegenen ligt gevoelig. Ik merk het aan mezelf, nu ik erover schrijf. Als ik kerkdiensten bezoek waar zelfbedachte zegenwoorden klinken, ga ik niet gezegend de kerk uit. De nieuwtestamentische brieven eindigen vaak met hartelijke groeten en woorden als ‘de genade zij met u allen’. Maar ik krijg het niet in mijn systeem. We hebben maar één ‘echte’ zegen in de Bijbel, van niemand minder dan God zelf. Dat is de birkat kohanim, de priesterlijke zegen, en zouden we die links laten liggen? 

In drievoud
De tekst van de zegen vind je in Numeri 6:24-26, waarvan de eerste regel drie Hebreeuwse woorden bevat, de tweede regel vijf en de derde regel zeven woorden, in de grondtekst geteld. De vertalers hebben er al gauw meer woorden voor nodig. Het staat in drievoud, zoals we vaak in de Bijbel zien; heel sterk zelfs in het Onze Vader. In de middeleeuwen had men wel belangstelling voor die drievoudige opbouw. Men legde verbinding met de Drie-eenheid. Maar van brede interesse in de tekst van Numeri 6:24-26 is geen sprake. In de klassieke vertaling staat er:

De HEER zegene en behoede u; de HEER doe zijn aangezicht over u lichten en zij u genadig; de HEER verheffe zijn aangezicht over u en geve u vrede. 

Een wensvorm, een gebed
Wat je in deze vertaling ziet, is dat de werkwoorden in een speciale vorm staan, een wensvorm, de zogeheten aanvoegende wijs. Die drukt een wens uit, dus ‘zegene, behoede, zij genadig’. Kortom: de werkwoordsvorm maakt van deze tekst een gebed: ‘Moge God jou alsjeblieft zegenen …’ Als ik hoor ‘de HEER zegent en behoedt u’ wordt er niet gebeden, maar iets vastgesteld. Zo verandert de zegenbede in een misplaatste verordening. Bovendien is het grammaticaal gewoon niet in orde.

Kijk eens hoe nauwkeurig de tekst is opgebouwd! De tekst in Numeri lijkt min of meer op zichzelf te staan. Vooraf gaat hoofdstuk 5 over de regeling van de nazireeërs. Dat zijn mensen die een opdracht uitvoeren die een wijding vereist. Dan wordt eerst Mozes door God aangesproken. Die moet op zijn beurt zijn broer Aäron aanspreken. Aäron en diens zonen krijgen de opdracht de Israëlieten te zegenen. Ook de hogepriester zegent niet vanuit zichzelf. Hij brengt de zegen van God over. ‘De priesters leggen Gods naam op de Israëlieten’ en dan, in de eerste persoon, stapt God het verhaal binnen: ‘Ik zal de Israëlieten zegenen.’ De zegen heeft een rol gehad in de eerste en tweede tempel. Bij de zegen hief de priester de handen op en legde als het ware de zegen op de menigte (Leviticus 9:22).

Niet zomaar een klusje
In de midrasj (de Joodse uitleg) wordt verteld dat de priesters weliswaar de opdracht tot zegenen krijgen, maar dat ze niet veel meer zijn dan een doorgeefluik. Vooral de stam Levi heeft die rol. Het is niet zomaar een klusje tussendoor. De priesters moeten zichzelf reinigen voordat ze aan de sessie van de zegening kunnen beginnen. Ze moeten hun schoenen uittrekken, zoals hun voorgangers die dienst deden in de heilige tempel en blootsvoets de tempelruimte betraden.
Prachtig is het ritueel waarbij de vader zijn kinderen verzamelt en verborgen onder de talliet, het gebedskleed, hun de handen oplegt en de priesterlijke zegen uitspreekt. We kennen uit het Nieuwe Testament het verhaal dat ‘zij’ hun kinderen bij Jezus brachten om hen de handen op te leggen en dat zij door de discipelen worden weggestuurd. In een zondagsschoolliedje leerde ik zingen ‘Eens brachten de moeders hun kinderen tot Jezus …’ Maar die moeders blijven hier even uit het ritueel weg.

Breuk tussen synagoge en kerk
De priesterlijke zegen komt in het Nieuwe Testament niet voor. De breuk tussen synagoge en kerk vind je in het boek van Hebreeën uitgewerkt, waar gesteld wordt dat het hogepriesterschap op Christus is overgegaan. Het kerkelijk priesterschap zet het Israëlitische priesterschap voort. Daarmee is het laatste afgeschreven. We hebben het over afgedankt priesterschap. Bizar eigenlijk. De vroege kerk heeft geen belangstelling voor de priesterlijke zegen gehad, niet theologisch en niet voor de eredienst. Grote theologen lieten de zegen links liggen. Pas na het Tweede Vaticaans Concilie komt er bij de Katholieke Kerk ruimte in de liturgie voor de zegen van Aäron.

Zegen als troost
Met de protestantse traditie komt ook de priesterlijke zegen in de kerk terug. Terwijl de Synode van Dordrecht in 1574 bepaalde dat de preek moest worden afgesloten met de priesterzegen, maakten Luther en Calvijn duidelijk dat men de kerkdienst ermee zou moeten afsluiten. Hoe dan ook: de woorden van de priesterlijke zegen staan als een huis, voor joden en christenen, en hebben meer mensen getroost dan welke pastor maar troosten kan.

Piet van Midden is voorzitter van het OJEC en emeritus predikant en docent Hebreeuws aan de Universiteit van Tilburg. Bovenstaand artikel is eerder geplaatst op de website van de PKN

Op de 25e van de joodse maand Kislev, ’s avonds, als het donker wordt, is het feest. Geen Sinterklaas met verantwoord gekleurde knechtjes, maar Chanoeka. Dat woord betekent ‘inwijding’, van de tempel nog wel.

Nieuwe bazen
Maar die tempel was toch allang ingewijd? Salomo had de eerste tempel gebouwd. Die is later veroverd en verwoest door de Babyloniërs. De Judeeërs waren afgevoerd in ballingschap, maar na vijftig jaar mochten ze weer naar huis. De nieuwe bazen, de Perzen, voerden een andere godsdienstpolitiek. Liberaler, zou dat in de huidige tijd heten.

Daarna kwam een nieuwe grootmacht, met als aanvoerder Alexander de Grote. Hij werd niet ouder dan 33, maar stichtte in die tijd een wereldrijk tot de rivier de Indus in (nu) Pakistan. In het spoor van Alexander kwam de Griekse – beter: hellenistische – wereld binnen. Ook bij de Joden die in Judea en elders rond de Middellandse Zee woonden.

Licht van binnenuit
Toen Alexander stierf, viel het rijk snel uit elkaar. Er ontstonden twee machtscentra, in Egypte en Syrië. En wie zaten er klem tussen die twee? De Joden in Judea. Vooral van de Syriërs hebben ze veel last gehad. Een van de Syrische koningen, Antiochus IV Epifanes, liet een altaar voor de Syrische Zeus plaatsen in de (nieuwe) tempel in Jeruzalem. Er werd een varken in de tempel geslacht en geofferd. Erger kon haast niet.

De woede leidde snel tot een opstand, onder leiding van de joodse priester Mattatias en diens zoon Judas. Ze werden eervol makabi genoemd, een woord dat je waarschijnlijk met ‘slaghamer’ moet vertalen. Ze zijn als de Makkabeeën de geschiedenis ingegaan, en heroverden land en tempel. Die laatste moest grondig worden gereinigd. Dat gold ook voor de menora, de lamp die in het heilige deel van de tempel staat. Dat deel heeft geen ramen: het is er aardedonker, tenzij de lamp brandt. Het licht komt van binnenuit, van God.

Koosjere olie
Alles moest opnieuw worden gewijd. Maar er was nauwelijks koosjere olie te vinden, niet meer dan een enkel kruikje. Toen gebeurde het wonder. De zoektocht naar en bereiding van koosjere olie duurde acht dagen, maar al die tijd bleef de lamp branden op dat ene kruikje! Dat is de achtergrond van het lichtfeest Chanoeka. In de tempel is God zelf het licht.

Het feest heeft een lichtvoetig karakter. Elk joods huishouden heeft een of meer Chanoekalampen, die acht lichtpunten hebben. Op de eerste dag wordt het eerste lichtpunt aangestoken, de dag erna volgt het tweede, en zo groeit het licht. De gebruikelijke lamp is een staaf met aan beide kanten vier armen, de menora chanoekia. Maar het kunnen ook acht waxinelichtjes of juist de meest excentrieke Chanoekalampen zijn. Als je maar weet waar Chanoeka voor staat: voor uitdijend licht.

Internationaal symbool
Chanoeka valt in de kersttijd, in de christelijke traditie ook de tijd van het licht van God. Joden en christenen vieren niet hetzelfde feest, maar gebruiken hier wel dezelfde symbolen. Licht is niet een symbool van joden of christenen alleen, het is internationaal. 

Over en weer worden gebruiken weleens van elkaar ‘geleend’, zoals het geven van cadeautjes. Er zijn genoeg gezinnen die én een vorm van Kerst vieren met kaarsen en bomen én daarnaast het lichtfeest Chanoeka, met cadeautjes. Welk feest vier jij eigenlijk en wat heeft dat jou te zeggen? Denk daar maar eens over na.

Dr. Piet van Midden is emeritus predikant en docent Hebreeuws aan de Universiteit van Tilburg. Dit artikel werd eerder geplaatst op de website van de PKN.