Interlevensbeschouwelijke dialoog staat vandaag meer dan ooit op de agenda. In onderwijs, jeugdwerk, religieuze gemeenschappen en het publieke debat duiken steeds weer vragen op over hoe we verschillen herkennen, hanteren en bevragen – zonder ze weg te poetsen of te laten ontsporen in polarisatie. Deze studiedag brengt een rijke waaier aan perspectieven samen: toonaangevende academici, geëngageerde praktijkexperts en vernieuwende stemmen uit het veld. We nodigen je uit om mee te denken, vragen te stellen, kennis te delen en stil te staan bij wat dialoog kan zijn: kwetsbaar, weerbarstig en tegelijk vol potentieel.

We gaan moeilijke gesprekken niet uit de weg, maar zorgen voor "food for thought" – intellectueel en existentieel. De studiedag is een uitnodiging om samen na te denken over hoe we recht doen aan verschil, en om na te gaan welke pedagogische, theologische en maatschappelijke kaders helpen (of net belemmeren) om werk te maken van een rechtvaardige, pluralistische samenleving

Een initiatief van LOGOS (Leuvense Ontmoetingen rond Geloof, Overlevering en Samenleven) en Didachè. In samenwerking met AMOS, Centrum voor vredesethiek, Pax Christi Vlaanderen, de Erkende Instantie en de inspectie-begeleiding rooms-katholieke godsdienst.

Programma
09.00 uur: Ontvangst, registratie en koffie
09.30 uur: Welkom en inleiding - Prof. dr. Lieven Boeve (KU Leuven)
09.40 uur: Keynote 1 - Deugden van de dialoog: een theologische reflectie op interlevensbeschouwelijke ontmoeting
Prof. Catherine Cornille (Boston College, VS)
10.30 uur - Keynote 2 - Groeien in interlevensbeschouwelijke competenties
Dr. Hannah Visser (Universiteit van Amsterdam/Vrije Universiteit Amsterdam, Emoena)
11.00 uur: Koffiepauze
11.30 uur: Lezing en gesprek – Van ontmoeting naar gesprek: De moslim en de jood in een pluriforme samenleving
Saïd Bensellam & Rabbijn Lody van de Kamp
12.30 uur: Middagpauze
14.00 uur: Marcel Poorthuis (emeritus Universiteit van Tilburg): Over de theologische betekenis van de koran
14.40 uur: Panelgesprek + Q&A - Visie, praktijk en spanningen: interlevensbeschouwelijke dialoog in de klas en daarbuiten
Panel: Vertegenwoordigers van Axcent, Emoena, Deel de Duif, en Spirit - interlevensbeschouwelijk tijdschrift (onder voorbehoud)
15.30 uur: Slotlezing - De fragiele ruimte van de dialoog: over dialoog, schuring en verbondenheid
Prof. dr. Marianne Moyaert (KU Leuven)
16.10 uur: Slotwoord - Prof. dr. Didier Pollefeyt (KU Leuven)

Wie is wie? - Sprekers en organisaties

Prof. dr. Lieven Boeve - KU Leuven
Lieven Boeve is gewoon hoogleraar fundamentele theologie aan de KU Leuven en voormalig directeur-generaal van Katholiek Onderwijs Vlaanderen. Zijn onderzoek focust op de rol van katholieke identiteit in een postseculiere samenleving en op de verhouding tussen geloof en hedendaagse cultuur. Hij was decaan van de faculteit theologie en leidt de onderzoeksgroep ‘Theology and the Contemporary Context’.

Prof. dr. Catherine Cornille - Boston College
Catherine Cornille is professor vergelijkende theologie en voorzitter van de theologieafdeling aan Boston College, waar ze ook de Newton College Alumnae Chair of Western Culture bekleedt. Haar onderzoek richt zich op de theologie van religies, de theorie van interreligieuze dialoog en hindoe-christelijke en boeddhistisch-christelijke vergelijkende theologie. Ze is auteur van onder meer The Im-Possibility of Interreligious Dialogue.

Dr. Hannah J. Visser - Universiteit van Amsterdam/Vrije universiteit Amsterdam
Hannah J. Visser is onderzoeker en praktijkdeskundige op het snijvlak van existentiële vragen, onderwijs en (religieuze) diversiteit. Ze promoveerde aan de Vrije Universiteit Amsterdam op het proefschrift The Impact of Interfaith Learning, waarin ze de doelstellingen, processen en uitkomsten van interlevensbeschouwelijk leren onderzocht. Haar werk richt zich op het ontwikkelen van evaluatiemethoden die recht doen aan de complexiteit van interlevensbeschouwelijke initiatieven.

Saïd Bensellam - Project Said & Lody
Saïd Bensellam is sociaal ondernemer, jongerenwerker en medeontwikkelaar van de methodiek 'Werken met duo’s'. Vanuit zijn persoonlijke ervaring als voormalig kickbokser en opbouwwerker zet hij zich in voor verbinding tussen gemeenschappen. Hij co-initieerde samen met rabbijn Lody van de Kamp het project ‘Said & Lody’, dat inzet op ontmoeting en dialoog als middel tegen uitsluiting, discriminatie en polarisatie.

Rabbijn Lody van de Kamp - Project Said & Lody
Lody Benno van de Kamp is een Nederlandse orthodox-joodse rabbijn, schrijver en maatschappelijk betrokken denker. Hij bekleedde rabbinale functies in Den Haag, Amsterdam en Rotterdam, was politiek actief voor het CDA en publiceert regelmatig over sociale rechtvaardigheid, inclusie en religie. Samen met Saïd Bensellam ontwikkelde hij het project ‘Said & Lody, werken met duo’s’.

Prof. dr. Marcel Poorthuis is emeritus hoogleraar interreligieuze dialoog aan de Tilburg School of Catholic Theology
Hij is gespecialiseerd in joods-christelijke en islam-christelijke relaties, en publiceerde uitgebreid over religieuze beeldvorming. Poorthuis promoveerde op het werk van Emmanuel Levinas en heeft een sterke interesse in rabbijnse traditie en filosofie.
Hij was jarenlang lid van de Katholieke Raad voor het Jodendom en coördineerde diverse onderzoeksprojecten over religieuze dialoog. Ook is hij mederedacteur van de reeks Jewish and Christian Perspectives (Brill). Zijn werk zoekt steeds naar verbinding, scherpzinnigheid en wederzijds begrip tussen religies.

Prof. dr. Marianne Moyaert - KU Leuven
Marianne Moyaert is hoogleraar vergelijkende theologie en hermeneutiek van interreligieuze dialoog aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen van de KU Leuven. Ze is gespecialiseerd in de theologie van religies, joods-christelijke relaties, religieuze beeldvorming en de rituele en materiële dimensies van interreligieuze ontmoeting. Ze leidt verschillende onderzoeksprojecten op het raakvlak van religie, seculariteit en verschil.

Prof. dr. Didier Pollefeyt - KU Leuven
Didier Pollefeyt is gewoon hoogleraar aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen van de KU Leuven. Hij is gespecialiseerd in ethiek en theologie na Auschwitz, interreligieuze dialoog en levensbeschouwelijke onderwijspraktijken. Hij leidt het project 'Enhancing Catholic School Identity' (ECSI) en is hoofdredacteur van het digitale platform Thomas voor godsdienstleerkrachten.

Deelnemende organisaties

Axcent
Axcent is een pluralistische organisatie gevestigd in Brussel die interlevensbeschouwelijke dialoog en ontmoeting stimuleert. Ze richt zich op jongeren en educatieve praktijken, en ontwikkelt workshops, methodieken en tools om met verschil om te gaan in een superdiverse samenleving. Axcent is een erkende partner van de Vlaamse Gemeenschapscommissie.

Emoena
Emoena is een 16-daags interlevensbeschouwelijk leertraject voor professionals die actief zijn in religie, onderwijs, beleid, media en maatschappelijke organisaties. De deelnemers leren over dialoog, leiderschap en omgaan met verschil via hoorcolleges, praktijksessies en gezamenlijke projecten. Het programma biedt ruimte voor kritische reflectie én samenwerking over levensbeschouwelijke grenzen heen.

Deel de Duif
‘Deel de Duif’ is een interlevensbeschouwelijk jongereninitiatief van joodse en islamitische jongeren, opgericht in Nederland kort na de escalatie in Gaza op 7 oktober 2023. De groep strijdt gezamenlijk tegen antisemitisme en islamofobie en organiseert dialogen, gastlessen en publieke interventies om verbondenheid en wederzijds begrip te bevorderen.

Spirit - interlevensbeschouwelijk tijdschrift
Spirit is het eerste Vlaamse interlevensbeschouwelijke tijdschrift, opgericht door een diverse redactie van jonge mensen met uiteenlopende levensbeschouwingen. Het biedt ruimte aan verhalen, reflecties en analyses over religie, zingeving en verschil, met als doel bruggen te bouwen tussen gemeenschappen en taboes bespreekbaar te maken.

Praktische informatie
- Datum: 9 maart 2026
- Aanvang: 09.30 uur
- Locatie: Promotiezaal KU Leuven, Naamsestraat 22, 3000 Leuven
- Deze studiedag is bedoeld voor iedereen die begaan is met interlevensbeschouwelijke dialoog in onderwijs, samenleving of religieuze praktijk. Leerkrachten, lerarenopleiders, inspecteurs-begeleiders en onderzoekers zijn van harte welkom, maar ook beleidsmakers, studenten, vrijwilligers en professionals uit het jeugdwerk, het middenveld, religieuze gemeenschappen en educatieve organisaties. Iedereen die wil reflecteren op hoe we vandaag met verschil, macht en verbondenheid omgaan in een superdiverse samenleving, vindt op deze dag inspiratie, verdieping en ontmoeting.
- Deze studiedag is een initiatief van LOGOS (Leuvense Ontmoetingen rond Geloof, Overlevering en Samenleven) en Didachè, in samenwerking met AMOS, het Centrum voor Vredesethiek en Pax Christi Vlaanderen. De coördinatie ligt bij prof. dr. Didier Pollefeyt (Faculteit Theologie en Religiewetenschappen, KU Leuven).
- Inschrijvingskosten: Standaardtarief: €50, studenten en personeel KU Leuven: gratis. Inschrijving is verplicht voor alle deelnemers
- Inschrijven: kan hier
- Uiterste inschrijfdatum: vrijdag 27 februari 2026

Bron: KU Leuven | Foto: Pixabay

Op 17 en 18 maart 2026 wordt in Bezinningscentrum Emmaus te Helvoirt (NL) de theologische conferentie ‘Schouder aan schouder – Joden en Christenen in gesprek over het Jood-zijn van Jezus’ gehouden. Belangstellenden zijn van harte uitgenodigd mee te doen!

Inleiding
Jezus is geboren in een Joods gezin. Zijn moeder Maria baarde hem en wikkelde hem in doeken en legde hem in een voerbak, lezen we in Lucas 2. Vervolgens is Jezus is in de loop van de tijd meer en meer ingepakt. Weten we met wie we van doen hebben? Hij is ingepakt in de woorden en beelden van anderen. Maar hoe zichtbaar is hij nog, ook of juist als Jood? Jezus is een letterlijk ingewikkelde kwestie geworden. Hij is verstopt achter alle beelden die van buitenaf op hem zijn geplakt. Onze uitdaging: Jezus ont-wikkelen. ‘Ik zoek hem naakt en onverhuld’, zegt Meister Eckhart.

We hopen dat onze sprekers een paar lagen aan beelden en woorden van hem kunnen afpellen. Zij zullen uit de doeken doen hoe voor hen het Jood-zijn van Jezus oplicht. Wordt het confronterend – opzienbarend – verhelderend? Het wordt geen debat dat winnaars en verliezers kent, maar een gesprek waarin we schouder aan schouder, joden en christenen, met en van elkaar willen leren over Jezus.

In een afwisselend programma zullen verschillende ter zake kundige sprekers hier hun licht over laten schijnen.
Uiteraard is er voldoende ruimte om van gedachten te wisselen over dit boeiende thema.

Sprekers
– Rudy Van Moere is Prof. (em.) van de Faculteit voor Protestantse Theologie en Religiestudies te Brussel, emeritus predikant van de Adventkerken in Nederland en België-Luxemburg en voormalig bestuurslid van het Nederlands Bijbelgenootschap (2005-2015). Zie ook Bijbellezen met Rudy Van Moere.

– Peter van ’t Riet studeerde wiskunde en psychologie en promoveerde op een onderwijspsychologisch onderwerp. Daarnaast bestudeert hij sinds de jaren ’70 het joodse karakter van de Bijbel, speciaal het Nieuwe Testament. Daarover publiceerde hij een tiental boeken en vele brochures. Hij geeft regelmatig lezingen en cursussen voor alle gezindten. Meer informatie vind je op zijn website www.petervantriet.nl.

– Peter J. Tomson is emeritus-hoogleraar Nieuwe Testament, Patristische literatuur en Joodse Studies aan de Faculteit voor Protestantse Theologie en Religiestudies in Brussel en gasthoogleraar aan de Katholieke Universiteit te Leuven. Hij publiceerde ‘Studies on Jews and Christians in the First and Second Centuries’ en is co-editor van de internationale wetenschappelijke serie ‘Compendia Rerum Iudaicarum ad Novum Testamentum’ de CRINT.

– Joodse sprekers nog te bevestigen.

Inschrijven
De conferentie is tweedaags met logies, volledig verzorgd, te gast in het inspirerende Bezinningscentrum Emmaus in Helvoirt.

Voor meer informatie: joods-christelijke-dialoog.nl/conferentie-2026-helvoirt.

Deze conferentie wordt georganiseerd door de Classicale Werkgroep Kerk en Israël van classis Noord-Brabant, Limburg en de Réunion Wallonne, in samenwerking met de Antwerpse Contactgroep voor Joods-Christelijke Betrekkingen.

Bron: JCD | Foto: Pixabay

De Katholieke Raad voor het Jodendom (KRJ) organiseert elk jaar in samenwerking met studentenpastores een study visit naar Auschwitz. In 2026 zal deze reis van 27 februari – 2 maart plaatsvinden. Herdenken en vooruitkijken staan hierbij centraal. Studenten van alle Nederlandse universiteiten en hogescholen zijn van harte welkom om deel te nemen.

De study visit wordt in het Engels aangeboden, zodat ook internationale studenten van harte welkom zijn om deel te nemen.

Praktische info:
– Wanneer: vrijdag 27 februari t/m maandag 2 maart 2026
– Eigen bijdrage: 300-325 euro (inclusief vlucht, hotel, maaltijden)
– Voor meer info: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
– Aanmelden kan via: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. en dient uiterlijk 15 januari a.s. te geschieden

Wil je weten hoe deze activiteit de afgelopen jaren is verlopen?
– 2020-reis: zie hier
– 2019-reis: zie hier

Bron: KRJ | Foto: Pixabay

De joodse geestelijk verzorger David Gaillard en zijn rooms-katholieke collega Wim Timmer spreken op zondag 18 januari 2026 op de Dag van het Jodendom in de Synagoge Groningen over het thema ‘Ontmoeting’ in hun pastoraal werk met gedetineerden. De Dag van het Jodendom is een initiatief van de Rooms-Katholieke Kerk voor de dialoog christendom-jodendom in Nederland.

Het landelijk thema van de Dag van het Jodendom 2026 is ‘Ontmoeting’. In de Synagoge Groningen wordt dit toegespitst op ‘ontmoeting’ in de specifieke omgeving van de gevangenis. Welke verschillen en overeenkomsten bestaan er tussen de manier waarop een joodse en een katholieke geestelijk verzorger gedetineerden als cliënt benadert? Gaat elk vanuit zijn geloof anders om met het denken over schuld en menselijk tekortschieten? Hoe reageren joodse en christelijke cliënten op deze manieren van werken?

Rabbijn David Gaillard
Rabbijn David Gaillard (1968) studeerde sociale wetenschappen op de Universiteit van Amsterdam en Joodse vakken op het Nederlands Israëlitisch Seminarium. Hij werkt bij Defensie en Justitie als joods geestelijk verzorger. Eerder was hij verbonden aan twee joodse ziekenhuizen: Ziekenhuis Amstelland en het Sinai Centrum te Amstelveen.
De rabbijn gaat vertellen over de joodse omgang met de Tora en de invloed daarvan op zijn werk met gedetineerden.

RK pastor Wim Timmer
Wim Timmer (1960) onderhoudt de relatie van het bisdom Haarlem-Amsterdam met de joodse gemeenschap. Tijdens zijn studie aan de Katholieke Theologische Universiteit Amsterdam kwam hij in contact met Justitiepastoraat. Na zijn afstuderen werkte hij als justitiepastor in de Penitentiaire Inrichting Over-Amstel in Amsterdam en in de Penitentiaire Inrichting Zuyder Bos in Heerhugowaard. Timmer is als geestelijk verzorger actief in de nazorg en opvang van ex-gedetineerden.

Dag van het Jodendom
De jaarlijkse Dag van het Jodendom is een initiatief van de Nederlandse Bisschoppenconferentie, uitgevoerd met steun van de Katholieke Raad voor het Jodendom (KRJ). De KRJ ondersteunt de joods-christelijke dialoog van de katholieke kerk via verschillende activiteiten zoals studie, ontmoeting en publicaties uitbrengen. De Raad bevordert kennis over het jodendom onder christenen en stimuleert de persoonlijke dialoog tussen joden en christenen.

Programma
15.00 uur Begroeting en openingswoord door Mgr. Ronald Cornelissen, bisschop van Groningen-Leeuwarden
15.10 uur Rabbijn David Gaillard
15.40 uur RK-pastor Wim Timmer
16.10 uur Gesprek met aanwezigen o.l.v. Mgr. Cornelissen
16.30 uur Koffie en thee
17.00 uur Sluiting

Praktische informatie:
Dag: zondag 18 januari 2026
Tijd: 15.00-17.00 uur
Locatie: Synagoge Groningen, Folkingestraat 60
Entree: is gratis. Iedereen is welkom. Een vrijwillige bijdrage wordt op prijs gesteld.
www.dagvanhetjodendom.nl
Aanmelden: bij Lisette Winter, secretariaat bisdom Groningen-Leeuwarden.
Tel.: 050-4065888. Mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. (aanmelding is vereist).

Wees er op tijd bij. Vol is vol!

Bron: Bisdom Groningen-Leeuwarden

Voor het eerst zijn onder de titel Morele moed en spirituele durf een aantal belangrijke artikelen van Abraham Joshua Heschel in het Nederlands vertaald door Bas van den Berg, voorzitter van de Stichting PaRDeS. De traditionele PaRDeS-studiedag in het najaar van 2025 is dan ook geheel gewijd aan de Joodse godsdienstfilosoof Abraham Joshua Heschel.  

Voor Heschel was 'heiligen' een sleutelwoord, een begrip dat centraal stond in zijn denken. Hij was voortdurend op zoek naar hoe je in het leven, in de dingen die je doet, in de beslissingen die je neemt, kwaliteit kunt aanbrengen. Voortdurend op zoek naar hoe je je leven van waarde kunt laten zijn. 

Als thema voor deze studiedag is gekozen voor:  Het heiligen van de tijd, van het leven en van de Naam. In de ochtend zijn er twee lezingen. Een lezing door de kunstenaar en expert Joodse studies dr. Marcus van Loopik over heiliging als een basisconcept in een Joodse theologische visie op mens en wereld. Daarna een lezing door prof. dr. Chris Doude van Troostwijk over de heiliging van de tijd, het leven en de Naam vanuit een filosofisch perspectief. Beide lezingen monden uit in een intrigerende vraag waarover de op de studiedag aanwezigen voor een korte tijd met elkaar in gesprek gaan, twee aan twee.  Want dat is de kern van het lernen: in een open ontmoeting elkaar en een onderwerp beter en dieper leren verstaan. 

Na de lunch zijn er in de middag een viertal workshops waarin het samen lernen rond dit thema verdiept kan worden:
- Jacob de Leeuwe: 'Heiliging als het verbinden van het aardse, gewone, met het bijzondere, Hemelse'. 
- Rabbijn Hannah Nathans: 'Bidden als het intensiveren van het gesprek tussen de ziel en de goddelijke Bron van Leven'. 
- Anne-Maria van Hilst: ‘Tikoen olam: polarisatie te boven komen in dialoog'. 
- Sarai Mock: 'Heiliging van het leven als het versterken van rechtspraak en mensenrechten'. 

Programma:
10.00 uur: Inloop 

Ochtendprogramma in de Theaterzaal 
10.30 uur: Opening door Bas van den Berg 
10.45 uur: Marcus van Loopik, een Joodse theologische visie op ‘heiliging’ 
11.15 uur: Tweegesprekken onder koffie en thee 
11.45 uur: Chris Doude van Troostwijk, een filosofische visie op ‘heiliging’ 
12.15 uur: Tweegesprekken onder koffie en thee 
12.45 uur: Vegetarische lunch 

Middagprogramma in Theaterzaal, Bovenzaal, Tuinzaal en Zuidzaal 
13.30 uur: Vier workshops: van Jacob de Leeuwe, Hannah Nathans, Anne-Maria van Hilst en Sarai Mock 
15.00 uur: Theepauze 
15.30 uur: Korte impressie over het boek ‘Morele moed en spirituele durf’ door Bas van den Berg 
15.45 uur: Aanbieden van het boek Morele moed en spirituele durf door uitgever Greco Idema (Volzin) aan de sprekers en de workshopgevers 
16.05 uur: Afsluiting van de dag door Bas van den Berg 
16.10 uur: Elkaar ontmoeten onder het genot van een hapje en drankje. 

Muziek: Klezmerduo Mazzeltov  
Catering: Mira Roodenburg  

Praktische informatie:
Datum: woensdag 26 november 2025
Tijd: 10.30-16.15 uur
Locatie: De Thomas, Prinses Irenestraat 36, Amsterdam op loopafstand van Station Amsterdam Zuid  
Aanmelden via This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. 
Deelname: € 35,00. Graag tevoren overmaken op NL 80 RABO 0129 9836 59 t.n.v. Stichting PaRDeS o.v.v. ‘Studiedag Heschel’. 

Bron: PaRDeS

Rabbijn De Leeuwe springt op van zijn stoel terwijl hij vraagt of wij weten waarover Jacob en Esau ruzie maakten in de buik van hun moeder Rebekka, zij schopten elkaar (Gen. 25,22). ‘Wij...’ zijn een groep Christenen en Joden die samen een Talmoedische tekst lezen over de messias. Rabbijn De Leeuwe had de tekst ter beschikking gesteld als voorproefje van het volgend jaar te verschijnen derde deel van zijn Sanhedrien Vertaling bij uitgeverij Skandalon. Even blijft het stil. Dan beantwoordt rabbijn De Leeuwe zijn eigen vraag: “Jacob had aan Esau gevraagd of er leven is ná de geboorte. Esau had schamper gelachen. Ze hadden het toch goed in de buik van Rebekka. Er is genoeg te eten, het is hier lekker warm, wat wil je nog meer?”

28 oktober 1965!
De ontmoeting vindt plaats één dag vóór de 60^e jaardag van het Concilie-document Nostra Aetate-IV (28 oktober 1965) over de verhouding van de Kerk tot de verschillende niet-christelijke godsdiensten. Belangstellende gemeenteleden en theologen zijn bijeen gekomen in de Oosterkerk te Zwolle. Zij hebben gehoor gegeven aan de oproep in de Verklaring Nostra Aetate-IV om als Christenen en Joden “elkaar beter te leren kennen en meer te leren waarderen, vooral door middel van Bijbelse en theologische studies, en door een broederlijke dialoog” - zoals dat zestig jaar geleden nog heette.

Actief of passief verwachten
De Talmoed-teksten zijn thuis bestudeerd, zodat het gesprek tussen de deelnemers direct op gang komt. De huidige chaos in de wereld roept immers de vraag naar de messias op, zoals dat vaker in de geschiedenis gebeurd is. Heel vaak zelfs! Maar telkens bleek de messias niet te komen. Vandaar dat het intense verlangen naar de messias getemperd wordt door sterke rabbijnse terughoudendheid. Een lange discussie in de Talmoed tussen rabbi Eliëzer en rabbi Jehosjoea over de vraag of we actief dan wel passief de messias moeten verwachten, eindigt onbeslist. De voor een actief verwachten van de messias pleitende Rabbi Eliëzer hult zich uiteindelijk in een veelzeggend zwijgen.

Hoe de messias herkennen
Het aantal diverse meningen over het komen van de messias is groot in de Talmoed. Maar, zo wordt van Joodse zijde betoogd - in iedere generatie is potentieel de messias aanwezig. In ieder mens schuilt een goddelijk vonkje, ook in de messias. Alleen, hij wordt nog niet door iedereen herkend, terwijl dat één van de kenmerken van de messias is. “Hoe herkennen wij de messias dan?”, vraagt één van de deelnemers aan het gesprek. Rabbijn De Leeuwe neemt ons mee naar een andere Talmoedische tekst waar de messias zit in de poort van Rome tussen arme zieken, die bezig zijn al hun wonden te verbinden. Ook de messias doet dat, maar hij verbindt zijn wonden één voor één, zodat hij direct beschikbaar is als hij weggeroepen zou worden om ergens hulp te bieden. Dááraan kun je hem herkennen! Op de vraag wanneer hij komt, antwoordt de messias dan ook: “Vandaag”. Als de vragensteller zich de volgende dag  bedrogen voelt omdat de messias niet gekomen is, krijgt hij als antwoord: “De betekenis van wat hij tegen jou heeft gezegd, staat geschreven in Psalm 95,7: ‘Ik kom vandaag als jullie luisteren naar mijn stem.’” Waarna opnieuw de vraag besproken wordt of de Messias op actieve dan wel op passieve wijze verwacht moet worden …

Velerlei inzichten
De middag beginnen we met een vraag: ‘Hoe verhoudt jouw beeld van Jezus van Nazareth/Jezus Christus zich tot de gelezen Talmoedtekst?’ Van joodse zijde wordt eraan herinnerd dat rabbijnen het altijd oneens zijn met elkaar, omdat er 49 poorten van kennis en inzicht zijn. Ieder redeneert vanuit zijn eigen inzicht. Iemand anders voegt eraan toe: ‘Ik ga ervan uit dat al die inzichten bij elkaar komen. De 49 poorten leiden immers tot het paleis van Gan Eden (paradijstuin), zodat de boom van het leven voor ieder bereikbaar is.’

Geloof ván Jezus & geloof ín Jezus
Van christelijke zijde wordt gezegd: ‘Wij hebben Jezus herkend als Messias, en wachten ook op Hem.’ Een Joodse gesprekspartner vraagt: ‘Zou het kunnen zijn, dat Jezus die uit de dood opstaat en weer terug is, maar dan niet in een gestalte met hetzelfde uiterlijk, maar wél met dezelfde vonk. Het lichaam is immers een masker, de ziel daarentegen een goddelijke vonk.’ Een christelijke stem reageert: ‘Zou het kunnen zijn dat bij ons alles zich concentreert op Christus Jezus als de Messias. En dat de Joodse traditie meer focust op Gan Eden. Het gaat om koning Messias, maar vooral om datgene wat Hij teweeg brengt: de hele wereldorde verandert Hij.’ Al snel gaat het over het onderscheid tussen het Joodse geloof ván (!) Jezus én het christelijk geloof ín (!) Jezus, en hoe die twee zich tot elkaar verhouden. Bijten die elkaar? Of gunnen ze elkaar het licht in de ogen? Opeens staan Jacob en Esau mij opnieuw voor de geest. Niet als ruziemakende foetussen, maar als door schade en schande wijs geworden broers. Ik moet denken aan de vraag van rabbi Naftali Zvi Berliner (1816-1893): “Is de hartelijke ontmoeting, waarbij Esau Jacob kuste (Gen. 33,4) niet een sleuteltekst met betrekking tot de Joods-christelijke verhoudingen?

De symboliek van het kruis
Iemand zegt: “Ik geloof echt ín Jezus. Ik bid tot hem, wil Hem alle eer geven en denk daarmee God te eren. Geloof is voor mij vertrouwen. Gods Geest komt in mij, en geeft mij vrede. Jezus stierf als Paaslam, verzoening door voldoening. De hele Tenach gebeurt in Hem.” Dan volgt een gedachtewisseling over de betekenis van het kruis als Romeins instrument om mensen te doden. ‘Wat is het belang van het kruis?’, wordt van Joodse zijde gevraagd. Een aanwezige vader vertelt hoe hij één van kinderen had zien staan in de schaduw van een monumentaal kruis. De indruk die dat op hem maakte, staat op zijn gezicht te lezen. De symboliek van het kruis is sterk emotioneel geladen. ‘De wereld is gebouwd op liefde, en zo moet het ook weer worden’, reageert Rabbijn De Leeuwe.

Waar staan we in de Joods-christelijke dialoog?
Naar huis terugrijdend vroeg ik me af of we elkaars geloofsovertuiging voldoende bevraagd hebben. Het heeft immers geen zin om alle verschillen met de mantel der liefde te bedekken. Of hebben we deze fase in de Joods-christelijke dialoog achter ons. Respecteren wij elkaars waarheid zonder dé waarheid voor onszelf te claimen? Soms denk ik, waarom zou één en dezelfde tekst niet verschillend begrepen mogen worden, zodat de waarheid van de ander opeens oplicht in mijn eigen ogen.

Reinier Gosker
De Wijk, oktober 2025